Waarom kiezen jongeren steeds minder voor ICT terwijl de vraag alleen maar groeit?
Wie de arbeidsmarkt volgt, zou verwachten dat opleidingen Informatica, Software Engineering en ICT de afgelopen jaren juist een enorme toestroom van studenten hebben gezien. Organisaties digitaliseren in hoog tempo, de vraag naar technologische kennis groeit vrijwel overal en de tekorten aan gekwalificeerde ICT-professionals lopen verder op.
Toch laten verschillende onderzoeken en onderwijsinstellingen zien dat de instroom achterblijft en op sommige plaatsen zelfs daalt. Dat is opmerkelijk. Nog opmerkelijker is dat dit gebeurt op hetzelfde moment dat technologie belangrijker wordt dan ooit.
De meest voor de hand liggende verklaring lijkt kunstmatige intelligentie. Jongeren worden dagelijks geconfronteerd met berichten over AI-systemen die programmeren, websites bouwen, software testen en complete applicaties genereren. Wie als zestien- of zeventienjarige voor een studiekeuze staat, kan zich daardoor afvragen of een carrière in ICT over tien jaar nog wel dezelfde waarde heeft als vandaag. Ook mijn zoon, 6 VWO, stelt thuis deze vraag.
Die gedachte is begrijpelijk, maar waarschijnlijk gebaseerd op een onvolledig beeld van de werkelijkheid.
Studiekeuzes worden niet gemaakt op basis van arbeidsmarktrapporten
Wie ooit met scholieren heeft gesproken over hun toekomst, weet dat studiekeuzes zelden worden bepaald door een analyse van vraag en aanbod. Jongeren kiezen niet uitsluitend voor een beroep omdat er veel vacatures zijn. Zij kiezen voor een beeld van een beroep. Voor een identiteit. Voor een verhaal waarin zij zichzelf herkennen.
Dat maakt beeldvorming vaak krachtiger dan feiten.
Wanneer media en roeptoeteraars uit de beroepen zelf, jarenlang berichten dat accountants worden vervangen door software, dat juristen worden ingehaald door AI en dat programmeurs straks overbodig worden, blijft daarvan iets hangen. Niet omdat jongeren alle nuances van die berichten analyseren, maar omdat zulke boodschappen invloed hebben op hun gevoel over een vakgebied.
De vraag is daarom niet alleen wat AI daadwerkelijk kan, maar ook welk beeld AI creëert van beroepen die sterk met technologie verbonden zijn.
De techniek verdwijnt achter de schermen
Misschien speelt er nog iets anders.
Technologie is zo vanzelfsprekend geworden dat veel mensen nauwelijks nog zien hoeveel expertise erachter schuilgaat. We gebruiken dagelijks smartphones, cloudplatformen, betalingssystemen, streamingdiensten en AI-toepassingen zonder stil te staan bij de duizenden professionals die deze systemen ontwerpen, onderhouden en beveiligen.
Juist doordat technologie zo goed werkt, wordt zij onzichtbaar. Een generatie geleden werd programmeren gezien als iets uitzonderlijks. Tegenwoordig lijkt het voor buitenstaanders soms alsof software vanzelf ontstaat. AI versterkt dat beeld nog verder.
Wanneer een chatbot binnen enkele seconden een werkende codebasis kan genereren, ontstaat gemakkelijk de indruk dat de onderliggende kennis minder belangrijk wordt. De werkelijkheid is precies andersom. Naarmate systemen complexer worden, neemt de behoefte aan mensen toe die begrijpen hoe technologie werkelijk werkt, waar risico’s ontstaan en hoe systemen veilig, betrouwbaar en beheersbaar blijven.
De arbeidsmarkt vraagt iets anders dan vroeger
Interessant genoeg verandert AI het werk van ICT-professionals wel degelijk. Veel routinematige taken worden sneller uitgevoerd en bepaalde werkzaamheden verdwijnen gedeeltelijk naar de achtergrond. Dat betekent echter niet dat de behoefte aan ICT-professionals afneemt.
Wat organisaties zoeken verschuift juist richting professionals die technologie kunnen begrijpen, beoordelen en toepassen binnen complexe bedrijfsomgevingen. Technische kennis blijft belangrijk, maar wordt steeds vaker gecombineerd met inzicht in processen, risico’s, governance, data en menselijk gedrag.
De programmeur van morgen zal waarschijnlijk minder tijd besteden aan het schrijven van standaardcode en meer tijd aan architectuur, beveiliging, integratie, toezicht en kwaliteitsbewaking. Dat vraagt niet om minder kennis, maar juist om bredere kennis.
Een uitdaging die verder gaat dan ICT
Wat hier gebeurt, zien we overigens niet alleen binnen de technologiesector. Ook in de zorg, het onderwijs, de accountancy en de techniek worstelen sectoren met hun aantrekkingskracht op nieuwe generaties. Terwijl de maatschappelijke behoefte groeit, neemt de vanzelfsprekendheid af waarmee jongeren voor deze beroepen kiezen.Dat zou bestuurders, onderwijsinstellingen en werkgevers aan het denken moeten zetten.
Misschien moeten we minder praten over de vraag welke beroepen AI gaat veranderen en meer over de manier waarop we jongeren vertellen wat die beroepen werkelijk inhouden.
Want wanneer beeldvorming de overhand krijgt op de werkelijkheid, ontstaat het risico dat hele sectoren moeite krijgen om talent aan te trekken terwijl de vraag naar expertise juist toeneemt.
De toekomst wordt niet gebouwd door AI alleen
De geschiedenis laat zien dat nieuwe technologie vrijwel altijd nieuwe kennis en nieuwe beroepen creëert. Dat zal deze keer waarschijnlijk niet anders zijn. Kunstmatige intelligentie zal veel veranderen, maar uiteindelijk blijven mensen nodig die begrijpen hoe technologie werkt, hoe systemen samenwerken en welke gevolgen technologische keuzes hebben voor organisaties en de samenleving.
Misschien ligt daar wel de belangrijkste les. Niet iedere boodschap over AI die jongeren dagelijks tegenkomen is onjuist, maar veel van die boodschappen zijn wel onvolledig. Juist in een wereld waarin technologie steeds belangrijker wordt, hebben we mensen nodig die de technologie begrijpen.
De grootste uitdaging voor de ICT-sector is daarom misschien niet het ontwikkelen van betere AI-systemen. De grootste uitdaging is ervoor zorgen dat een nieuwe generatie nog steeds ziet waarom het de moeite waard is om die systemen te bouwen, te begrijpen en te verbeteren.